Thuê đèn sân khấu về mà lên hình vẫn phẳng? Giải thích ba lớp ánh sáng chính, phụ, viền và lớp nền phông bằng ngôn ngữ người tổ chức, kèm lỗi hay gặp.
Trả lời ngắn
Sân khấu lên hình "phẳng" không phải vì thiếu đèn mà vì đèn chỉ chiếu từ một hướng. Ánh sáng sân khấu có chiều sâu cần ba lớp: đèn chính chiếu mặt người từ phía trước, đèn phụ làm mềm bóng ở phía đối diện, và đèn viền đánh từ sau lưng để tách người khỏi phông. Thực tế còn lớp thứ tư: đèn nền phông, để backdrop hay màn LED không nuốt mất người. Thiếu lớp viền thì người dính vào phông, thừa lớp phụ thì mặt bẹt, chỉ có đèn trước thì ảnh trông như chụp thẻ.
Mục lục
Vì sao thuê đèn về sân khấu vẫn phẳng
Tình huống quen thuộc: bạn thuê một dàn đèn sân khấu sự kiện, hôm dựng thấy rất sáng, rất nhiều màu. Đến khi nhận ảnh và video hậu kỳ, người trên sân khấu trông như dán lên backdrop, mặt ai cũng bẹt, không có khối. Phòng họp thì sáng như phòng làm việc, còn phần văn nghệ thì loang lổ.
Nguyên nhân gần như luôn giống nhau. Toàn bộ đèn đều đặt ở một vị trí, thường là hai chân đèn hai bên mép sân khấu, cùng chiếu vào giữa. Mắt người nhìn trực tiếp vẫn phân biệt được khối vì mắt tự điều tiết. Camera thì không. Máy quay chỉ ghi lại độ sáng, nên hai vật thể cùng độ sáng, cùng khoảng cách với đèn sẽ nhập làm một trên hình.
Chiều sâu trên sân khấu không đến từ số lượng đèn hay công suất, mà đến từ hướng chiếu khác nhau. Đó là lý do người làm ánh sáng nói về "lớp" thay vì "bao nhiêu cây đèn".
Ba lớp ánh sáng sân khấu nhìn từ ghế khán giả
Nguyên lý ba nguồn sáng, hay three-point lighting, xuất phát từ điện ảnh và nhiếp ảnh chân dung, sau đó được sân khấu và truyền hình dùng làm nền cho mọi cách bố trí ánh sáng sân khấu. Dưới đây là cách hiểu ba lớp đó bằng những gì bạn sẽ nhìn thấy, không cần biết tên thiết bị.
Lớp một: đèn chính, để thấy rõ mặt người
Đèn chính là nguồn sáng mạnh nhất, chiếu vào mặt và thân người từ phía trước, đặt lệch sang một bên và cao hơn tầm mắt. Nhiệm vụ của nó là làm khán giả và camera nhìn rõ biểu cảm.
Đây là lớp bị bỏ qua nhiều nhất khi người tổ chức tự thuê đèn. Bảng báo giá thường liệt kê đèn par màu và moving head, ít khi liệt kê "đèn mặt" vì nó không đẹp mắt lúc dựng. Nhưng thiếu đèn mặt thì mọi đèn màu đều vô nghĩa, vì khán giả vẫn không thấy ai đang nói.
Lỗi thường gặp: đèn mặt chiếu thẳng chính diện từ tầm thấp. Kết quả là mặt người phát biểu bị lóa, mắt nheo lại, và một cái bóng khổng lồ in lên backdrop ngay sau lưng.
Lớp hai: đèn phụ, để bóng không đen kịt
Khi đèn chính chiếu từ bên trái, nửa mặt bên phải sẽ tối. Đèn phụ đặt ở phía đối diện, yếu hơn đèn chính, chiếu vào phần tối đó để bóng chỉ mờ đi chứ không biến mất. Chính phần bóng mờ còn lại tạo ra khối cho gương mặt.
Đèn phụ là lớp dễ làm sai theo hướng ngược lại: quá mạnh. Khi đèn phụ sáng ngang đèn chính, hai bên mặt đều sáng như nhau, bóng biến mất hoàn toàn và gương mặt trở nên bẹt như ảnh chụp thẻ. Nhiều sân khấu hội nghị mắc lỗi này vì kỹ thuật viên sợ "tối" nên đẩy mọi đèn lên hết cỡ.
Cách kiểm tra mười giây của người làm nghề: đứng ở vị trí camera, nhìn vào sống mũi người trên sân khấu. Nếu hai bên sống mũi sáng bằng nhau, đèn phụ đang thừa.
Lớp ba: đèn viền, để người tách khỏi phông
Đèn viền đặt phía sau hoặc chếch sau lưng người trên sân khấu, chiếu từ trên cao xuống vai và tóc. Nó tạo một đường sáng mảnh quanh đầu và vai, và chính đường sáng đó khiến người nổi lên khỏi phông nền trên hình.
Nếu bạn từng thấy ảnh sự kiện mà người mặc vest đen đứng trước backdrop tối trông như mất nửa thân trên, đó là thiếu đèn viền. Vest đen và phông đen có cùng độ sáng, camera không tách được, và chỉ có đường sáng ở vai mới vẽ lại được hình dáng người.
Đèn viền không cần mạnh, nhưng cần đúng góc. Chiếu từ sau lưng mà thấp quá thì đèn rọi thẳng vào ống kính camera, gây loá hình. Chiếu từ trên cao quá thì chỉ sáng đỉnh đầu. Vị trí thường dùng là treo trên cao phía sau, chếch xuống vai với góc khá dốc.
Bảng tóm tắt ba lớp
| Lớp |
Đặt ở đâu |
Việc của nó |
Thiếu thì thấy gì |
Thừa thì thấy gì |
| Đèn chính |
Phía trước, lệch một bên, cao hơn tầm mắt |
Làm rõ mặt và biểu cảm |
Mặt tối, video nhiễu hạt |
Lóa mặt, bóng in lên phông |
| Đèn phụ |
Phía trước, đối diện đèn chính, yếu hơn |
Làm mềm bóng |
Nửa mặt đen |
Mặt bẹt như ảnh thẻ |
| Đèn viền |
Phía sau, trên cao, chếch xuống vai |
Tách người khỏi phông |
Người dính vào phông, vest đen mất dáng |
Viền cháy trắng, loá ống kính |
Lớp thứ tư: đèn nền phông và backdrop
Sách vở dừng ở ba lớp vì ba lớp đó là cho người. Sân khấu sự kiện còn một thứ nữa phải chiếu sáng: phông nền. Backdrop in bạt, tấm vải, cột hoa, hay bức tường sảnh tiệc đều cần một lớp ánh sáng riêng, và lớp này quyết định "không khí" của chương trình nhiều hơn ba lớp kia.
Đèn nền phông thường là đèn par LED đặt sát chân backdrop hắt lên, hoặc treo trên cao hắt xuống. Nó đổi màu theo phân đoạn: trắng ấm cho phần phát biểu, màu thương hiệu cho phần ra mắt sản phẩm, tím xanh cho phần văn nghệ. Trong bài về sân khấu Trung thu ngoài trời, chúng tôi gọi đây là "lớp làm nên chất Trung thu", bạn có thể xem cách áp dụng cho sân trường tại bài sân khấu Trung thu ngoài trời.
Hai điều cần nhớ với lớp nền phông:
- Đèn nền phông không được sáng hơn đèn mặt. Phông rực rỡ mà người tối là lỗi phổ biến nhất trong ảnh tiệc cưới và gala. Camera đo sáng theo vùng sáng nhất, nên phông càng sáng thì mặt người càng chìm.
- Backdrop in bạt bóng sẽ phản chiếu đèn thành từng vệt. Nếu backdrop in trên chất liệu bóng, đèn phải hắt chéo từ hai bên thay vì chiếu thẳng, nếu không sẽ có một vệt sáng chói đúng chỗ logo.
Treo ở đâu, chiếu góc nào trong hội trường trần thấp
Sơ đồ ba lớp trong sách giả định bạn có chỗ treo đèn ở mọi hướng. Hội trường công ty, phòng họp khách sạn hạng trung và sảnh nhà hàng ở TP.HCM phần lớn có trần thấp, nhiều nơi chỉ vừa đủ để dựng backdrop cao hơn đầu người một chút. Đây là nơi lý thuyết và thực tế tách nhau.
Với trần thấp, đèn chính không thể đặt ở góc dốc như sách vẽ, vì treo cao là chạm trần, hạ thấp là chiếu ngang tầm mắt. Cách xử lý của ê-kíp là:
- Đẩy đèn mặt ra xa sân khấu thay vì đặt sát mép. Đèn treo trên giàn truss hoặc chân đèn cao đặt cách mép sân khấu vài mét, phía trên hàng ghế đầu. Khoảng cách xa hơn cho phép góc chiếu dốc hơn dù trần không cao.
- Chiếu chéo từ hai góc trước thay vì một đèn chính diện. Hai đèn mặt đặt hai bên, mỗi đèn chiếu chéo về phía đối diện, tạo hình chữ V. Cách này vừa giảm bóng in lên backdrop, vừa che được thực tế là góc chiếu không đủ dốc.
- Đèn viền treo ngay trên mép backdrop, hướng xuống vai người. Trần thấp không có chỗ treo phía sau, nên đèn viền bám luôn vào khung backdrop hoặc thanh truss ngang phía sau.
- Không đặt chân đèn ngay trước sân khấu. Chân đèn đặt sát mép sân khấu chiếu từ dưới lên tạo bóng ngược, mặt người trông như kể chuyện ma, và cản luôn góc nhìn của camera.
Một mốc thực tế: nếu trần thấp tới mức đèn mặt buộc phải chiếu gần ngang tầm mắt, ê-kíp sẽ đề nghị bỏ bớt đèn màu và dồn ngân sách thiết bị vào đèn mặt có ống lọc mềm để giảm chói, thay vì cố nhồi đủ số lớp. Bài toán lúc đó là "nhìn rõ mặt và không lóa", chưa phải "đẹp".
Khi có màn LED phía sau, đèn viền là lớp quan trọng nhất
Màn hình LED ngày càng thay backdrop in bạt trong hội nghị và tiệc công ty. Nó đem tới một vấn đề mới mà backdrop bạt không có: màn LED tự phát sáng và sáng hơn mặt người rất nhiều.
Hệ quả trên hình: camera đo sáng theo màn LED, tự giảm độ sáng toàn khung, và người đứng trước màn biến thành một bóng đen có viền. Mắt thường tại chỗ vẫn thấy bình thường, nên lỗi này thường chỉ phát hiện khi xem lại video, lúc đã quá muộn.
Ba việc ê-kíp làm khi sân khấu có màn LED:
- Giảm độ sáng màn LED xuống mức thấp hơn mặc định rất nhiều. Màn LED trong nhà chạy mức mặc định là để chống nắng ngoài trời; trong sảnh tiệc chỉ cần một phần nhỏ mức đó. Đây là việc phải làm ở bộ xử lý màn hình, không phải ở đèn.
- Tăng đèn viền và đèn mặt. Đèn viền lúc này quan trọng hơn cả đèn nền phông, vì phông đã tự sáng. Đường viền sáng ở vai và tóc là thứ duy nhất giữ người không bị "chìm" vào nội dung đang chiếu trên màn.
- Kiểm tra qua màn hình camera, không nhìn bằng mắt. Kỹ thuật viên ánh sáng đứng cạnh người quay, nhìn vào màn hình máy quay khi chỉnh đèn. Mắt người sẽ lừa bạn, ống kính thì không.
Chi tiết nhỏ nhưng hay bị quên: nội dung chiếu trên màn LED đổi độ sáng liên tục, từ slide nền tối sang video nền trắng. Đèn mặt phải đủ mạnh để người vẫn rõ ở cảnh nền trắng, chứ không chỉnh theo slide nền tối lúc soundcheck.
Moving head không thay được đèn tĩnh cho phần phát biểu
Moving head là loại đèn quay được, đổi màu, phóng tia, thường xuất hiện trong ảnh chụp sân khấu đẹp. Người tổ chức nhìn thấy nó trong báo giá và nghĩ dàn đèn đã đủ. Không đúng.
Moving head là đèn hiệu ứng. Nó được thiết kế để chuyển động, đổi màu và chớp, chùm sáng hẹp và gắt. Phần phát biểu, trao giải, ký kết cần thứ ngược lại: một nguồn sáng trắng, rộng, ổn định, không nhúc nhích trong suốt hai mươi phút người ta đứng nói. Dùng moving head chiếu vào mặt diễn giả sẽ gây chói, tạo quầng sáng tròn trên mặt và tối ở vai, và nếu vô tình chạm bàn điều khiển thì chùm sáng lệch đi ngay giữa câu phát biểu.
Cách phân vai đúng trong một chương trình có cả phần lễ và phần hội:
| Phân đoạn |
Lớp nào làm việc |
Moving head làm gì |
| Đón khách, phát biểu, trao giải |
Đèn chính, đèn phụ, đèn viền, nền phông màu tĩnh |
Tắt hoặc để tia tĩnh lên trần |
| Ra mắt sản phẩm, đếm ngược |
Đèn mặt giữ nguyên, nền phông đổi màu |
Quét tia đúng khoảnh khắc |
| Văn nghệ, khiêu vũ |
Đèn mặt giảm, nền phông đổi liên tục |
Chạy hiệu ứng theo nhạc |
Nếu ngân sách chỉ cho phép một trong hai, ê-kíp có kinh nghiệm sẽ khuyên bạn lấy đèn tĩnh, bỏ moving head. Ngược lại là cách nhanh nhất để có một sân khấu trông sôi động lúc dựng và không dùng được lúc diễn.
Nhiệt độ màu: đèn thuê và đèn sẵn của địa điểm lệch nhau
Đây là lỗi mà rất ít người tổ chức biết để hỏi, nhưng phá hỏng ảnh nhiều nhất. Sảnh tiệc khách sạn và nhà hàng thường dùng đèn vàng ấm để tạo cảm giác sang trọng. Đèn LED sân khấu đi thuê mặc định phát ánh sáng trắng lạnh hơn nhiều. Khi hai nguồn sáng này cùng chiếu lên một gương mặt, một bên mặt ngả vàng và bên kia ngả xanh. Máy ảnh cân trắng theo nguồn nào thì nguồn còn lại sai màu, và hậu kỳ không thể cứu cả hai cùng lúc.
Người làm ánh sáng gọi đây là lệch nhiệt độ màu. Cách xử lý phải quyết ngay lúc khảo sát địa điểm, không đợi đến ngày dựng:
- Chọn một chuẩn. Hoặc chỉnh đèn thuê về tông ấm gần với đèn sảnh, hoặc tắt đèn sảnh ở khu vực sân khấu và để đèn thuê làm chủ hoàn toàn. Không để hai nguồn cùng tồn tại trên gương mặt.
- Hỏi địa điểm một câu cụ thể: đèn trần khu sân khấu có tắt riêng được không, hay chỉ tắt theo cả dãy? Nhiều sảnh chỉ có công tắc theo khu lớn, tắt đèn sân khấu là tắt luôn nửa sảnh. Biết trước điều này thay đổi toàn bộ phương án đèn.
- Đèn thuê phải chỉnh được nhiệt độ màu. Đèn LED sân khấu đời mới cho phép đổi từ trắng lạnh sang trắng ấm trên bàn điều khiển. Đèn đời cũ chỉ có một mức trắng cố định, lúc đó phải dùng tấm lọc màu gắn trước đèn.
Kinh nghiệm ê-kíp: nếu địa điểm là sảnh tiệc có đèn chùm và không tắt được, tông ấm gần như luôn là lựa chọn đúng cho phần lễ. Chỉnh đèn thuê theo địa điểm dễ hơn bắt địa điểm chiều theo đèn thuê.
Quay phim và chụp ảnh cần ánh sáng khác nhau
Người tổ chức thường thuê một đơn vị quay phim và một đơn vị chụp ảnh, và cho rằng cùng một dàn đèn phục vụ cả hai. Hai nghề này nhìn ánh sáng khác nhau, và người làm đèn phải hỏi trước xem chương trình ưu tiên bên nào.
Chụp ảnh có đèn flash riêng. Thợ ảnh có thể bù sáng cho mặt người bằng flash trong tích tắc, nên họ ít cần đèn mặt mạnh mà cần đèn viền và nền phông có màu để ảnh có chiều sâu và không khí. Ảnh chụp cả hàng người trao giải cần đèn mặt phủ đều toàn bộ chiều ngang sân khấu, vì flash máy ảnh không đủ phủ một hàng mười người.
Quay phim không có flash. Máy quay phụ thuộc hoàn toàn vào đèn sân khấu, nên cần đèn mặt đủ mạnh, đều và không đổi trong suốt phân đoạn. Một đèn màu đổi giữa lúc diễn giả đang nói sẽ làm khung hình đổi tông ngay trên video. Quay phim cũng sợ nhấp nháy: một số đèn LED giá thấp điều chỉnh độ sáng bằng cách chớp tắt rất nhanh, mắt không thấy nhưng máy quay ghi lại thành sọc ngang chạy trên hình.
Cách ê-kíp xử lý mâu thuẫn này:
- Chốt với người tổ chức phần nào ưu tiên video (phát biểu, ký kết, thông điệp lãnh đạo) và phần nào ưu tiên ảnh (trao giải, chụp nhóm, văn nghệ).
- Phần ưu tiên video: khoá đèn mặt và đèn viền, không đổi màu nền phông trong lúc nói.
- Phần ưu tiên ảnh: hạ đèn mặt một chút, tăng màu nền và đèn viền.
- Yêu cầu người quay bấm thử một đoạn ngắn trong lúc chạy thử để phát hiện nhấp nháy, trước khi khách vào. Phát hiện lúc đó thì đổi đèn kịp, phát hiện lúc hậu kỳ thì không.
Việc chạy thử này nên gộp với buổi kiểm tra âm thanh. Danh sách đầy đủ những gì cần kiểm tra trước giờ diễn, cả tiếng lẫn hình, có trong bài checklist âm thanh sự kiện.
Bảy câu hỏi trước khi chốt đơn vị cho thuê đèn
Bạn không cần hiểu kỹ thuật để thuê đúng. Chỉ cần hỏi đủ bảy câu này và nghe câu trả lời có cụ thể hay không:
- Trong dàn đèn báo giá, cây nào là đèn mặt, cây nào là đèn viền, cây nào là đèn nền phông?
- Trần địa điểm cao bao nhiêu, đèn mặt sẽ treo ở đâu và cách sân khấu bao xa?
- Sân khấu có màn LED không? Nếu có, ai chỉnh độ sáng màn và có kiểm tra qua camera không?
- Phần phát biểu dùng đèn tĩnh hay moving head?
- Đèn thuê có chỉnh được tông ấm hay lạnh để khớp với đèn sảnh không?
- Chương trình ưu tiên quay phim hay chụp ảnh ở từng phân đoạn, và kỹ thuật viên có trao đổi với người quay trước giờ diễn không?
- Có người trực bàn đèn suốt chương trình hay chỉ giao thiết bị rồi về?
Đơn vị trả lời được rành mạch câu 1, 2 và 5 thường là đơn vị có kỹ thuật viên thực sự làm ánh sáng, không chỉ cho thuê thiết bị. Bạn có thể xem cách Creps tổ chức hai mảng âm thanh và ánh sáng cho một sự kiện tại trang dịch vụ âm thanh ánh sáng.
Câu hỏi thường gặp
Sân khấu nhỏ, chỉ có phần phát biểu, có cần đủ ba lớp không?
Cần đèn mặt trước tiên, đó là lớp bắt buộc. Nếu chỉ thêm được một lớp nữa, hãy thêm đèn viền chứ không phải đèn màu, vì đèn viền là thứ khiến ảnh và video có chiều sâu. Đèn nền phông có thể thay bằng ánh sáng sẵn có của địa điểm nếu backdrop sáng màu.
Vì sao lúc dựng thấy rất đẹp mà lên ảnh lại tối?
Vì mắt người tự điều tiết còn camera thì không. Mắt thấy phông rực rỡ và người vẫn rõ, camera đo sáng theo phông và làm tối mặt người. Cách kiểm tra duy nhất đáng tin là nhìn qua màn hình máy quay hoặc máy ảnh trong lúc chạy thử, trước khi khách vào.
Có màn LED rồi thì có cần đèn nền phông nữa không?
Không cần đèn nền phông, nhưng cần nhiều đèn viền và đèn mặt hơn bình thường. Màn LED tự sáng và sáng hơn mặt người, nên việc phải làm là giảm độ sáng màn và tăng đèn chiếu người, nếu không người sẽ thành bóng đen trước màn.
Đèn của địa điểm đã sáng, có cần thuê thêm đèn sân khấu không?
Đèn sảnh chiếu đều từ trên trần xuống, làm sáng cả phòng nhưng không tạo khối cho người trên sân khấu và thường có tông vàng lệch với đèn thuê. Ít nhất vẫn cần đèn mặt và đèn viền riêng cho sân khấu, đồng thời phải xử lý lệch nhiệt độ màu như đã nói ở trên.
Cần một ê-kíp làm đèn theo đúng ba lớp?
Nếu bạn đang chuẩn bị hội nghị, tiệc công ty hay chương trình văn nghệ tại TP.HCM và muốn sân khấu lên hình có chiều sâu thay vì phẳng, hãy gửi cho chúng tôi kích thước sân khấu, chiều cao trần, có màn LED hay backdrop bạt, và phần nào cần quay phim. Ê-kíp Creps sẽ đề xuất phương án đèn theo từng lớp và giải thích từng cây đèn dùng để làm gì. Liên hệ Creps để được khảo sát địa điểm trước khi báo giá.